3-1-4) محور همنشینی و جانشینی………………………………………………………………………………..45
3-1-5) سیستم و ارزش…………………………………………………………………………………………………..47
3-1-6) لانگ و پاورل………………………………………………………………………………………………………..49
3-2)جامعۀ آماری و تحلیلی…………………………………………………………………………………..54
3-2-1) پوشاک در عهد فردوسی……………………………………………………………………………………..54
3-2-2) پوشاک در شاهنامه………………………………………………………………………………………………55
3-2-3) رنگ در شاهنامه…………………………………………………………………………………………………..60
3-3) معرفی و توصیف نمونه مطالعاتی(هفت خوان رستم)………………………………………..65
3-2-1)خوان اول………………………………………………………………………………………………………………………65
3-2-2) خوان دوم…………………………………………………………………………………………………………………….67
3-2-3)خوان سوم…………………………………………………………………………………………………………………….67
3 -2-4)خوان چهارم………………………………………………………………………………………………………………..70
3-2-5)خوان پنجم……………………………………………………………………………………………………………………71
3-2-6)خوان ششم……………………………………………………………………………………………………………………72
3-2-7)خوان هفتم……………………………………………………………………………………………………………………73

3-4)تحلیل نمونۀ مطالعاتی (جداول بررسی)………………………………………………………….77
3-4-1) تحلیل دال و مدلول…………………………………………………………………………………………………77
3-4-2) تحلیل همنشینی وجانشینی……………………………………………………………………………………79
3-4-3) تحلیل همزمانی ودرزمانی……………………………………………………………………………………….81
3-4-4) تحلیل ارزش وسیستم……………………………………………………………………………………………..82
فصل چهارم: یافته ها ونتایج تحقیق……………………………………………………………………84
4-1) تبیین فرضیۀ اول…………………………………………………………………………………………………………………85
4-2) تبیین فر ضیۀ دوم………………………………………………………………………………………………………………..86
منابع:…………………………………………………………………………………………………………………….88
گزارش کار عملی
پیوست الف
پیوست ب
فهرست جداول
عنوان صفحه

جدول(3-1)جدول تحلیلی دال و مدلول………………………………………………………………………………………..78
جدول(3-2)جدول تحلیلی همنشینی و جانشینی…………………………………………………………………………80
جدول(3-3)جدول تحلیلی همزمانی و درزمانی……………………………………………………………………………..82
جدول(3-4)جدول تحلیلی ارزش و سیستم……………………………………………………………………………………83
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
3-1)نمودار دو وجهی سوسور…………………………………………………………………………………………………………40
3-2)نمودارماهیتی زبان و نشانه……………………………………………………………………………………………………..48
3-3)نمودار گفتار و زبان………………………………………………………………………………………………………………..50
(3-3)نمودار اولویت های دوتایی های سوسور………………………………………………………………………………52
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل(3-2)دیوارنگارشکارچی قوش –دوره سامانی- نیشابور78/1362…………………………………………55
شکل(3-3)پیراهن بلندصفحه ای از اندرزنامه قرن چهارم……………………………………………………………..56
شکل(3-4)کاسۀ سفالی پیراهن بلند قرن چهارم/موزه رضا عباسی……………………………………………….56
شکل(3-5)سلطان در برابر اشخاص شاهنامه فردوسی 874/1362………………………………………………57
شکل(3-6)سلطان.در برابر زال شاهنامۀ فردوسی78/1362………………………………………………………….59
شکل(3-8)تن پوش ها و پاپوشهای زنان شاهنامه فردوسی دورۀ تیموری……………………………………64
مقدمه
بزرگترین موهبتی که خداوند متعال به بشر ارزانی داشته سخن گفتن و تکلم است .کلام محصول اندیشه و تفکر آدمی است به وسیلۀ آن فرد می تواند اندیشه ها و معانی گوناگونی را که در ذهن خود دارد به ذهن دیگری منتقل کند و این همان زبان گفتار است که برای ایجاد رابطه میان افراد جامعه به کار می رود.
اما زبان یک مورداستعمال دیگر هم دارد وآن استعمال در مقام یکی از ابزارهای هنر یعنی شاعری است. هر شاعر در هنگام بیان هنر خود حقایق و واقعیت ها راآنچنان که هستند،نمی پسندد؛ یعنی در کلام او واقعییتها تقریباً آنچنان که باید نمی شود؛ به این سبب کلامش پر از رمز است و نشانه. یکی از رویکردهای نقد ادبی،نشانه شناسی است که صبغه زبان شناسی دارد و زبان اثر ادبی،دست مایه این رویکرد به حساب می آید .
دراین تحقیق سعی برآن شده است با تکیه بر علم نشانه شناسی در قالب نظریات زبان شناس برجسته سوئدی “فردینان دوسوسور”از شاعر گرانقدر “فردوسی حکیم” مایه گرفته و گوشه ای ازآن اثر عظیمش شاهنامه را در خصوص رنگها و پوشاک رمزگشایی و نشانه یابی کند.
در این پژوهش در بخش نظری، با نشانه شناسی رنگها و پوشاک در شاهنامه و در یافت ایده ها یی مغزدار و تأثیر گذار از نمونۀ مطالعاتی “هفت خوان رستم” و تعمیم آنها در بخش عملی ،در راستای طراحی عنصری از پوشاک به نام “مانتو” که در جامعۀ ایرانی بیشتر از سایر بخشهای لباس به عنوان مد نمود میکند، سعی دارد طرحی نو از طراحی مد در این سرزمین را ارائه دهد.
این پژوهش شامل چهار فصل است که در فصل اول به کلیات تحقیق پرداخته ودر فصل دوم مبانی نظری تحقیق همچون چارچوب نظری و تعریف واژگان اصلی و فرعی را توضیح می دهد.
در فصل سوم تجزیه و تحلیل داده ها با تعریف واژگان تحلیلی و جامعۀ آماری و توصیف نمونۀ مطالعاتی صورت گرفته است . در فصل چهارم نیز به تبیین فرضیات ونتایج پرداخته و در نهایت گزارشی از کار عملی پروژه داده شده است.
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1) بیان مسئله
1-2) اهداف تحقیق
1-3) اهمیت وضرورت تحقیق
1-4) سوالات
1-5) فرضیه ها
1-6) روش تحقیق
1-7) پیشینۀ تحقیق
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1) بیان مسئله
پوشاک از مظاهر فرهنگ یک جامعه است و حامل پیامهایی می باشد و عناصر نشانه ای پوشاک بر نمودهای فرهنگی ،مذهبی ،ملی ،هنری و…یک جامعه دلالت دارد. رنگ یکی از شاخصه های اصلی و مهم نشانه ای در پوشاک است .
از طرفی دیگر،ادبیات نیز دارای ویژگی ذاتی است که می توان آن را به کمک دانش های گوناگون نقد وتحلیل کرد که نشانه شناسی یکی از این دانش هاست و به دنبال دست یافتن به رابطه ها و کشف پیوند میان آنچه نویسنده آفریده وآنچه خواننده در می یابد.شاهنامه نیز یکی از بزرگترین منابع ادبی و فرهنگی این جامعه است .
چرایی وعلت این تحقیق به آن خاطر است که با طراحی مد و لباسی مواجه شویم که گویای ملیّت وتمدن غنی ایران باشد. حاوی نشانه های عمیق فرهنگی و ادبی باشد و هویت بخش ، تا وضعیت سردرگمی موجود که چالشی عظیم درپوشاک ایران است را سامان بخشد و طراحی لباس را در جامعه به وضعیتی مطلوب وایده ال برساند. مدی جدید و برگرفته از شاهنامه ورنگها و پوشاک اش، با پیشینۀ تاریخی از تاریخ پر فرهنگ این مملکت . مدی خاص و شرقی، که خصوصا ایرانی باشد و اصیل.
1-2) اهداف تحقیق
• مطالعۀ نشانه شناسی رنگها و پوشاک در اشعار شاهنامه
• رمز گشایی عناصر نشانه ای و آنکه نشانه ها در شاهنامه ، حاوی چه پیامی اند و به چه چیزهایی دلالت دارند
• به کارگیری این نشانه ها والهام از آنها در طراحی لباس باهدف ایجاد ارتباط بیشتر مردم با مفاهیم و نشانه های شاهنامه،در دوره مدرن امروزی،
• ایجادطراحی مدولباسی ایرانی که اصالتی کهن و پیشینه ای عمیق در پس آن باشد

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

• شناساندن این مد ایرانی به سراسر دنیا
• اندیشیدن نسل جدید در شاهنامه که منجر به آن میشود آنان از این متن کهن وسرشار از فرهنگ فاصله نگیرند و باادب وادبیات ایران رشد کنند.
1-3)اهمیت و ضرورت تحقیق
هویت وماهیت هر جامعه تا حدود زیادی به وسیلۀ لباسی که توسط اعضای آن تن می کنند مشخص می شود و روشنگر بسیاری از معانی پدیدارهای اجتماعی و تاریخی در جوامع انسانی می باشد . اهمییت بسیار در انجام این تحقیق احساس شده است و انگیزه اش ،دادن ارزش واعتبار بیشتر به مد و طراحی لباسهای موجود در بازار ایران است بانگاهی به رنگها وپوشاک دراشعار شاهنامه .
این پروژه به منظور ارتباط ذهنی وعینی افراد جامعه با مفاهیم و نمادها و نشانه های هویت ساز گوشه ای از این متن غرور انگیز که بخش عظیمی از تمدن و فرهنگ غنی ایرانیان در آن نهفته است صورت میگیرد و نیز این رساله در نظر دارد از این طریق برای پوشاک ایران طرحی ارائه دهد بسیار آگاهانه،اصیل و پر محتوا.
در نتیجه از آنجا که به دلیل کمبود ژورنالهای ایرانی ، به نسبت وسعت زیاد جغرافیایی و جمعیتی کشورمان و نیز به دلیل فراوانی ژورنالهای خارجی در برابر نیاز شدیدی که همۀ انسانها به پوشاک دارند ، ضرورت انجام این تحقیق بسیار بالا به نظر میرسد و اهمیت آن در آینده ای نزدیک با کارآمدی این طراحی ها و کابرد زیاد آن در ایران و تفاوت بارز آن به دلیل خاص بودنش در منطقه ، مشاهده خواهد شد .
در این پژوهش ، دادن ارزش واعتبار بیشتر به رنگها در لباس ، مَدنظر ودغدغۀ خاطر می باشد و آن طرح و رنگی را می طلبد که گویای ملیّت و تمدن ، حاوی نشانه های عمیق فرهنگی وهویت بخش باشد و وضعیت سردرگمی موجود که چالشی عظیم در پوشاک ایران است را سامان بخشد و در نهایت ، طراحی لباس را در جامعه به وضییتی مطلوب وایده آل برساند که گوشه ای از لازمۀ آن، مطالعۀ نشانه شناسی رنگها و پوشاک در اشعار شاهنامه است .
پس زمانی به ماهییت و موقعیت کنونی خود پی می بریم که به شناخت فرهنگ و هنر که لباس نیز از مظاهر این فرهنگ است دست یابیم.
1-4) سوالات تحقیق
1)نقش عناصر نشانه ای رنگ و پوشاک در شاهنامه چیست؟
2)برجسته ترین شاخصه های کاربرد رنگ و پوشاک شاهنامه با رویکرد نشانه شناسی سوسور کدامند؟
1-5) فرضیه ها
فرضیۀ اول:عناصر نشانه ای رنگ و پوشاک بسیار نقش تعین کننده و کلیدی در موضوعات اشعار و درک مفاهیم شاهنامه دارد . پوشاک میتواند در شاهنامه رویکردهای تاریخی و واقعیتهای اجتماعی را رمز گشایی کند ؛ و رنگها نیز می توانند مبین رازهای تمدن و رموز فرهنگ شاهنامه باشند.
فرضیۀ دوم: برجسته ترین شاخصه های کاربرد رنگ و پوشاک شاهنامه با رویکرد نشانه شناسی سوسور ،ارتباط دلالتی آنها در طراحی لباس و مد امروزیست و هر نشانه در عناصر پوشاک و رنگ در شاهنامه را به سمت دال و مدلولی سوق می دهد که در پی آن دلالتی را آشکار می کند، که بیان کنندۀ نظامیست ارزشمند و هدفمند. با شناخت این نظام ها در اشعار فردوسی به ارزش حقیقی هر نشانه پی برده و تاثیری که رنگها و پوشاک شاهنامه در کاربردشان به عنوان ایده در طراحی امروزی می گذارند، می توانند نزدیک ترین و محتمل ترین راه برای حل مسئلۀ بهترین انتخاب در لباس و رنگ آن باشد.
1-6) روش تحقیق
روش جمع آوری اطلاعات به صورت تاریخی –اسنادی ، به روش کتاخانه ای حقیقی و مجازی می باشد. همچنین از روشهای میدانی و ترکیبی نیز بهره برده شده است . ابزارهای تحقیق نیز عبارتند از : فیش برداری کتابخانه ای ، سایت های اینترنتی ، عکاسی و اسکن . چارچوب نظری این تحقیق نظریه و رویکرد فردینان دو سوسور و جامعۀ آماری آن شاهنامۀ حکیم ابوالقاسم فردوسی است . تعداد نمونه ها رنگ و پوشاک در اشعار شاهنامه و خصوصاً رنگ پوشاک آن می باشد. شیوۀ تجزیه وتحلیل داده ها به صورت توصیفی – تحلیلی بوده و جداول برررسی بر پایه چارچوب نظری تهیه شده است . قلمرو تحقیق داستان هفت خوان رستم از شاهنامه است که بر اساس مفاهیم اصلی نشانه شناسی چون دال و مدلول و دیدگاه در زمانی و همزمانی وروابط همنشینی وجانشینی وارزش نشانه و سیستم مورد بررسی قرار گرفته است. سپس سعی شده است در بخش عملی به شیوه ای خلاقانه ایده یابی کرده و در طراحی مد و لباس (صرفاً مانتو) به کار گرفته شود.
1-7) پیشینۀ تحقیق
تحقیق های بسیاری در مورد جنبه های گوناگون : شاهنامه فردوسی ، طراحی لباس و نشانه شناسی به صورت موضوعاتی جدااز هم در غالب کتاب و مقاله و یا پایان نامه تهیه شده است و به ارتباط بین دو مورد از این سه مورد در بسیاری از موارد پرداخته شده است.اما در این پایان نامه سعی شده است به ارتباط بین این سه موضوع پرداخته شود.
کتابها:در باب شاهنامه بیشمار کتاب نگاشته شده که مازهای راز اثر (دکتر میر جلال الدین کزازی:1380)در باب جستارهایی در شاهنامه، یک نمونۀ نزدیک به این موضوع است و نیز کتاب(رویا ،حماسه ،اسطوره)اثر با ارزشی دیگریست از(میرجلال الدین کزازی،1385)که به بررسی این مقوله ها در شاهنامه پرداخته است. در باب پوشاک ایرانیان پژوهشهای ارزنده ای و آثار باارزشی از (جلیل ضیاء پور:1343)به رشتۀ تحریر در آمده است. تحقیقات (هرمان گوتز:1964) درمورد لباس ایرانیان در مجموعۀ شاهکارهای نهر ایران زیر نظر پوپ ، می باشد ؛ و در باب نشانه شناسی می توان کتاب هایی ارزشمند از این نویسندگان نام برد: (کالر،1390) (چندلر،1387) (گیرو،1392) (نرسیسیانس،1391) (پهلوان،1390) (ضیمران،1383)
مقاله ها :مقالۀ ” لباس” (استیلمن:1970) در دایره المعارف اسلام آثار (محمد مشیر پور:1378) و (سهیلا شهشهانی:1374)، (عیسی بهنام:1325) و (یحیی ذکاء:1378) و (ارنست هرتسفلد:1987) و…. در زمره مقاله هایی است که در زمینۀ لباس صورت گرفته است .
درباب پوشاک و رزم ابزارشاهنامه(ضیاءپور:1354)و در مورد جلوه های رنگ در شاهنامه(فلاح رستگار:1354) و جنگ در شاهنامه(ناتل خانلری:1313)مقالات حائز اهمیتی را نوشته اند.اما مقالۀ بازنمود رنگها…در شاهنامه که توسط(حسن لی/احمدیان:1387) نوشته شده است و به نوبۀ خود از سری مقالات ارزشمند به شمار میرود، بسیار نزدیک به موضوع این تحقیق میباشد.
پایانامه ها : پایانامه ای با عنوان بررسی طراحی لباس شب با الهام از داستان سیاوش در شاهنامه از (آزاده زیرک:1390) از دانشگاه آزاد اسلامی یزد صورت گرفته است که به مقولۀ این پژوهش نزدیک بوده اما به نشانه شناسی اشاره ای نداشته است .رسالۀ دیگری باعنوان نشانه شناسی کارزار در شاهنامه (خواجه گیری:1387)موضوعی در رابطه بانشانه شناسی داستانهای عاشقانه … (عباسی:1387) نیز به رشتۀ تحریر در آمده است که به طراحی لباس اشاره ای نداشته است.
فصل دوم :مبانی نظری
2-1 (چهارچوب نظری
2-1-1) مروری برعلم نشانه شناسی
2-1-2)نشانه شناسی
2-1-3) نشانه شناسان
2-1-4)رویکرد فردینان دوسوسور
2-2) تعریف واژگان اصلی
2-2-1) نشانه
2-2-2) زبان و نشانه
2-2-3) نماد و نشانه
2-2-4) بررسی شاهنامه
2-3) تعریف واژگان فرعی
2-3-1) مروری بر تطور پوشاک
2-3-2) فرهنگ پوشش
2-1) چهارچوب نظری
2-1-1) مروری بر نشانه شناسی
در واقع نشانه شناسی در کهن ترین روزگاران تفکر آدمی ریشه دارد و در هزارتوی تاریخ پر راز و رمزِ او پرورده شده است . پیشینه پژوهش‌های نشانه‌شناختی به دنیای باستان بازمی‌گردد . در نوشته‌های فلسفی، منطقی، دستوری ، پزشکی ، و معرفت‌ شناختی یونان باستان و نیز تأملات چینی ها، هندی‌ها و مسلمانان ،اشارات بسیاری به سرشت و نقش نشانه‌ها و دلالت‌های آنها می توان یافت.
این آثار را اگر چه نمی توان به معنای دقیق و امروزین کلمه، آثاری نشانه‌شناختی خواند ، اما بی‌شک نقش برجسته‌ای در تاریخ تفکرات نشانه‌شناختی و پی ریزی دانش نشانه‌شناسی داشته‌اند، پس در واقع دانشی نیست که یک شبه به وجود آمده باشد ، بلکه ریشه هایی عمیق و ستبر در روزگاران کهن دارد. ریشه در کوشش های کهن بقراط و جالینوس برای فهم مناسبات میان جسم و ذهن و برای ربط دادن علائم به امراض دارد.
به عبارت دیگر ، یونانیان قدیم را می‌توان نخستین رهروان نشانه‌شناسى دانست ، هر چند نشانه شناسی عمری به درازای تاریخ دارد و نظریه ای نیست که به یک باره شکل گرفته باشد ، و اگر چه ریشه های آن به افلاطون و اگوستین باز می گردد ، با این حال ،رشته ایست جدید از علوم انسانی که در آغاز قرن بیستم، به طور جدی پدید آمد و در نتیجه،هنوز مشروطیت رشته های قدیمی تر همچون فلسفه را ندارد.
ازجمله کسانی که پیش از آغاز نشانه شناسی به عنوان یک رشته علمی و یک حوزه مستقل اندیشه بشری ،آرایی را مطرح کرده اند، می توان از افلاطون، ارسطو، فیلسوفان رواقی، قدیسین آگوستین، و جان لاک نام برد. برای نخستین بار جان لاک اصطلاح «نشانه‌شناخت» را در سال ۱۶۹۰ در نوشتار خود با نام “رساله‌ای در زمینه قدرت درک انسان” به کار برد.
اما، با وجودِ تاریخ غنی تفکرات نشانه‌شناختی، «نشانه‌شناسی معاصر عمدتاً  بر اساس اندیشه‌های دو متفکر یعنی فردینان دوسوسور زبان‌شناس سوئیسی، و چارلز سندرس پیرس فیلسوف و منطقی امریکایی، استوار شده است. سوسور بیشتر از منظری فنی و زبان شناسانه به این نظریه پرتو افکنده است و رویکرد نشانه شناختی اش بسیار ساده و البته کلاسیک است و پیرس رویکردی مفصل تر و منعطف تر دارد .در واقع هر دو ، میان دانش و نشانه پیوندی تازه برقرار کردهاند و این رویکرد فکری را به قلمرو مطالعات دانشی وارد ساخته اند .» (ضیمران، 1382 :8)اما « ما ایرانیان نه تنها نقشی در تحولاتی که نشانه شناسی در سدۀ بیستم به خود دیده است نداشته ایم ، بلکه در این زمینه با فقر و خلاء نظری عمیقی دست به گریبانیم.»(نرسیسیانس، 1391 : 10)به هر حال نشانه شناسی از دهۀ 1950 میلادی نیز همچون روش پژوهش در شناخت دلالت ها وادراک کارکردهای ارتباطی به کار رفته شده است.
2-1-2) نشانه شناسی
نشانه شناسی رشته ایست بسیار گسترده و هیچ خوانشی از آن نمی تواند ادعای فراگیری و جامعیت داشته باشد. کوتاه ترین تعریف : «نشانه شناسی مطالعۀ نشانه هاست.» (چندلر ،1387 :19) و کلی تر : مطالعه نشانه ها و نماد ها است .
عامترین تعریف از اکو:« نشانه شناسی با هر چیزی که بتواند یک نشانه قلمداد شود سرو کار دارد.» و تعریف آن در دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی: «نشانه‌شناسی علمی است که به بررسی انواع نشانه‌ها، عوامل حاضر در فرایند تولید و مبادله و تعبیر آنها، و نیز قواعد حاکم بر نشانه‌ها می‌پردازد و سرشت و چگونگی ارتباط و معنا را در پدیده‌ها و نظام‌های نشانه‌ای گوناگون مطالعه می‌کند.»
در تعریفی دیگر «نشانه شناسی مطالعه شیوه های تولید معنا در نظام های نشانه ای است که افراد برای مقاصد ارتباطی یشان به کار می گیرند. این علم سعی دارد میان پدیده های نامرتبط با هم ارتباط برقرار کند». (چندلر ،1387 :16) ودر یک نگاه کلی «نشانه شناسی یکی از بهترین روش های کارآمدی است که با ایجاد معنی و یا به تعبیر هدف و مقصود نشانه شناسی ، مطالعه نظام های نشانه ای مانند زبان ها ، رمزها ، نمادها ، نشانه های علامتی و مواردی از این دست است که با «فرایند معنی دار شدن» سر و کار دارد».(استرتیناتی، 1388 : 153)
در باب متن و مقولۀ متون نیز می توان چنین تعریف کرد «نشانه شناسی رویکردی زبان شناسانه به متون است رویکردی که توجه به زبان متن را در اولویت دارد . متن ترکیبی از نشانه هاست ( مثل کلمات ، تصاویر ، اصوات ، و یا اطوار) که با ارجاع به قراردادهای یک ژانر و در یک رسانۀ ارتباطی خاص ساخته و تفسیر شده است. با این همه نشانه شناسی را نمی توان یک روش شناسی مستقل تلقی کرد، اما می تواند یک روش یا رهیافت روشی باشد. (چندلر ،1387 :17). نشانه شناسی علمی است که هدف خود را « شناخت و تحلیل نشانه ها و نمادها چه آنها که به صورت زبان گفتاری یا نوشتاری در آمدهاند و چه آنهایی که صورت های غیرزبانی دارند، اعلام می کند».(فکوهی، 1383 :299)
از طریق سیستم نشانه شناسی در می یابیم که «چگونه یک امر ذهنی به امری عینی تبدیل می شود و بالعکس. به عبارت دیگر تبدیل ذهنیت به عینیت و بر عکس ، عینیت از طریق سیستم حسی به ذهنیت تبدیل می شود.
پیوندهای موجود میان جسم، ذهن و فرهنگ هنگامی که به شکل نشانه بروز می کنند که حوزه نشانه شناسی را تعریف و تعیین می کنند. با این حال این به معنی آن نیست که نشانه شناسی راجع به همه چیز است و نه فقط شامل مطالعۀ چیزهایی است که ما در مکالمات روزمره «نشانه» می نامیم ، بلکه مطالعۀ هر چیزی است که بر چیزی دیگر اشاره دارد.
برخی نشانه ها به چیزی که نماینده آن هستند شباهت دارند ، اما جالب این است که بسیاری از نشانه ها- خواه نمادهای دیداری باشند و خواه نمادهای آوایی مثل کلمات هیچ شباهتی به مرجع خود ندارند . اولین اصل در نظام های نشانه شناسیانه این است که آنها مترادف نیستند و ما نمی توانیم بگوییم در این نظام ها چیزی یکسان بر اساس واحدهای متفاوت وجود دارد.» (نرسیسیانس،1391 :17)
« نشانه شناسی مدرن نشان می دهد که این علم قابل گسترش است و فراتر از آموزه های سوسور را دربر دارد .نشانه شناسی مدرن به هر چیزی که بتواند مانند نشانه عمل کند و به تولید و تبادل معنا منجر شود، توجه می کند. از این رو، نشانه ها می توانند بصری، متنی، ایماژی یا هر چیزی باشند. محمل این نشانه ها زبان است. »(همان :19)
نشانه‌شناسی با بررسی نشانه‌ها در ساخت‌های گوناگون زندگی اجتماعی بشر می‌کوشد به سه پرسش بنیادین پاسخ گوید:
• نخست اینکه، «دنیای پیرامون ما،در حالی که،ما به‌واسطه نشانه‌ها به درک و فهم آن نائل می‌شویم، به ‌عنوان یک محیط انسانی چگونه ساخته شده است؛
• دوم آنکه، این دنیا چگونه به کمک نظام‌های نشانه‌ای گوناگون رمزگذاری و رمزگشایی می‌شود ،در نتیجه، چگونه به یک قلمرو فرهنگی بدل می‌گردد.
• سوم اینکه، ما چگونه از رهگذر نشانه‌ها ارتباط برقرار می‌کنیم و دست به کنش می‌زنیم تا این قلمرو را به جهان فرهنگی جمعی و مشترکی بدل کنیم .» (همان: 21)
نشانه شناسی در صدد است جلوه های استعاری، کنایی، بصری یا نشانه ای واژه ها و مفاهیم را آشکار کند با این فرض یا اصل منطقی که چیزی در لابه لای زبان می جنبد، حرکت می کند و بر ابژه ها یا معانی دلالت دارد که متفاوت از شکل ظاهری گزاره ها یا واژه هاست. این درست است،اما همه ی ماجرا نیست ؛درست مانند ساختار روانی انسان که بخشی از آن را ناخودآگاه جهت می دهد اما بخشی از آن بی شک آگاهانه می ماند.
هدف نشانه شناسی نه رمزگشایی جهان است و نه تدوین دلالتهای مختلفی که به اشیاء، موقعیتها و پدیده های طبیعی نسبت می دهیم. پرداختن به این عرصه ها کار قوم شناس، مردم شناس، جامعه شناس، روانشناس و یا فیلسوف است . نشانه شناسی سعی دارد تا به دسته بندی های مختلفی برای نشانه ها دست یابد ؛ گونه های متفاوت نشانه ها را از نظر ویژگی و قوانین فراخور سازمان بندی و فرآیندهای خاص دلالت مشخص کند و راهگشای شناخت معنا یا معناهای اثر باشد.
نشانه شناسی می تواند یکی از رهیافت های نوین در مطالعات تاریخی باشد و به عنوان مکمل یکی از ابعاد یا مراحل تحقیق تاریخی مدّ نظر قرار می گیرد؛ روش نشانه شناختی می تواند به گره گشایی، بسترکاوی و اتصال این یافته ها به دیگر عناصر فرهنگ یا دوره ی خاص مورد مطالعه کمک کند. مخصوصاً در فرآیند گردآوری و تحلیل داده ها؛ زیرا به نظر می رسد که بخشی از داده های تاریخی به معنای خاص ، نه عام، نشانه شناختی اند و تحلیل نشانه شناختی می تواند دلالت های صریح، ضمنی یا معانی چندگانه یا استعاری آن ها را کشف کند. « بخش عمده ای از داده های تاریخی و حتی اجتماعی قطعاً ماهیت نشانه شناختی دارند . نشانه شناسی در مطالعات اجتماعیِ حال نگر بهتر پاسخ می دهد، خود به خود مباحث نظری و فلسفی را در خود می پروراند و شامل مدل های نظریست و روشی است در علوم اجتماعی ما که به هر دلیل بیش تر مورد استقبال است » (نبوی،1392: 36)
2-1-3) نشانه شناسان
نشانه شناسی مدام در حال تغییر بوده است ؛«زیرا نشانه شناسان باید درمانی برای ضعف روش های اولیۀ آن می یافتنند. حتی اصطلاحات بنیادی نشانه شناسی بارها بازتعریف شده اند . در نتیجه کسی که به تحلیل نشانه شناسانه مبادرت می ورزد باید روشن کند که کدام تعاریف را به کار می برد و یا اگر بر طبق روش یکی از نشانه شناسان کار می کند منابع او کدام اند».(چندلر،1387 : 24)
همچنین «نشانه شناس از طریق مطالعۀ و تئوریزه کردن انواع نشانه ها و روند تشکیل آنها، در پی دستیابی به معناست. رمزگشایی و پیدا کردن رابطه بین نشانه و معنی ، که می تواند تبلورهای ساده یا پیچیده داشته باشد ، جزء حوزه مطالعاتی و دلمشغولی یک نشانه شناس است. معنی را نمی توان جدا از انسانی ، که آن را تعریف میکند ، مورد مطالعه قرارداد».(نرسیسیانس ،1387 : 17)
این نکته را نیز باید در نظرگرفت که « نشانه شناسان ارتباط را جریان تولید معانی می پندارند و نشانه هایی که ما برای این منظور به کار می گیریم، کانون توجه آنان است. امروزه نشانه شناسان معاصر نشانه ها را به طور منزوی مطالعه نمی کنند بلکه به بررسی آنها به عنوان بخشی از «نظام نشانه ای» (مثل یک رسانه یا ژانر) می پردازند. به عبارتی بهتر ، آنها به دنبال پاسخ به این پرسش اند که معناها چگونه ساخته می شوند و واقعیت چطور بازنمایی می شود.»(چندلر،1387 :21)
روشن است که هراندازه شناخت من و شما از رمزگان اشتراک و انطباق بیشتری با هم داشته باشد ، بهتر می توانیم حرف های یکدیگر را درک کنیم. «گفتنی است که نشانه شناسان بیشتر ترجیح می دهند تا پیام های ماندگار را بررسی کنند. آنها رمزگان های جامعه را مطالعه می کنند. نحوه گرد آمدن نشانه ها در مجموعه ها و ترکیب آن ها طبق قواعد و قراردادهای معین برای تولید معنا، موضوع مورد علاقه یشان است. آن ها با کندوکاو در رمزگان ها در می یابند که چه چیزی به یک فرهنگ خاص اعتبار می بخشد. هیچ چیز ساده و بی ارزش قلمداد نمی شود و از محدوده توجه آن ها خارج نمی شود. نشانه شناسان نه فقط با ارتباطات ، بلکه با انتصاب معنا به هر چیزی در جهان سرو کار دارند.»(همان :24)
آثار کنونی در حوزه نشانه شناسی درصدد ایجاد سازشی میان دوگرایش اصلی آن اند : یکی با خاستگاه آمریکایی ،یعنی نوشته های چارلز سندرز پیرس و دیگری با خواستگاه اروپایی یعنی درس گفتارهای سوسور.
2-1-4) رویکرد فردینان دو سوسور
« فردینان دوسوسور » که همواره از او به نام پدر علم زبان‌شناسی یاد کرده‌اند،از جمله پیشگامان مطالعات نشانه‌شناختی ، به شمار می‌آید . سوسور که زبان شناس سوئیسی بود، در درس گفتارهایش که حدود نود سال پیش با عنوان دوره زبان شناسی عمومی منتشر شد، نشانه شناسی را همچون علمی تعریف کرد که به بررسی حیات نشانه ها در جامعه می پردازد .او بنیادگذار زبان شناسی نوین به شمار می رود؛ «وی کسی بود که مطالعۀ نظام مند زبان و زبانها را تشخیص داد و امکان تحقق دستاوردهای زبان شناسی قرن بیستم را فراهم آورد. همین نکته به تنهایی می تواند دلیل موجهی برای مطالعۀ آرای او باشد، هر چند دلایل دیگری نیز برای توجه به او وجود دارد.
نخست اینکه او در کنار دو هم عصر بزرگ خود ، امیل دورکهایم در جامعه شناسی و زیگموند فروید در روان شناسی ، کوشید تا مبنای جدیدی در مطالعۀ رفتار انسان پدید آید. این سه متفکر به این نکته پی بردند که نمی توان با تلقی رفتار آدمی همچون رشته ای از رویدادهایی مشابه با رویدادهای جهان مادی ، به درک کارآمدی از اعمال و بنیانهای انسان راه یافت » . (سوسور،1390 :5)او همچنین اعتقاد داشت « کسی که به تحلیل رفتار انسان می پردازد به نفس رویدادها توجه ندارد بلکه با رویدادهایی سروکار دارد که معنی دارند. سوسور برتری بررسی را ثبت کرد که به دنبال نظامی زیربنایی است، و نه تک تک رویداددها.
دوم اینکه سوسور با نمونۀ روش شناختی وآرا و نظرات متعدد و پیش گویانۀ خود به پیدایش نشانه شناسی، علم نشانه ها و نیز ساختگرا، منبع الهام نشانه شناسی و ساختگرایی نیز بوده است.
سوم اینکه سوسور در ملاحظات روش شناختی و رهیافت عام خود نسبت به زبان ،شرح روشنی از روشی به دست می دهد که می توان راهبردهای صوری تفکر نوگرا نامید.» (سوسور ،1390 :6)
سوسور در درسهایش بیان میکند که: «نمی توان نگاهی خداگونه به امور داشت بلکه باید چشم اندازی برگزید و موضوعات را در قالب آن،بر حسب روابطشان با یکدیگر و بر مبنای جوهر وجودیشان توصیف کرد. سوسور این امکان را برایمان فراهم کرد تا راهبردهای تفکر نوگرا را بوضوح دریابیم .
سرانجام نگرش و دیدگاه او به زبان به مسائلی و مواردی معطوف بود که مرکز روشها و شیوه های نوین تفکر دربارۀ انسان، به ویژه رابطۀ عمیق و درونی میان زبان و ذهن به شمار می روند. اگر انسان به واقع «حیوان ناطق» و مخلوقی به حساب آید که رویارویی اش با جهان بر حسب اعمالی ساختمند و افتراقی قابل تشخیص است، یعنی همان اعمالی که نمونۀ بارزشان در زبان آدمی تجلی می یابند،آن گاه باید باور کنیم که آرای سوسور ما را به چنین نگرشی رسانده است.
البته سوسور به قلم خود آن چنان مطلب مهمی به رشتۀ تحریر در نیاورده است. مقاله ای دربارۀ نظام واکه های زبان هند و اروپایی مادر، رسالۀ دکتری سوسور… و چند نوشتۀ فنی دیگر ،تنها آثاری است که او منتشر ساخت ».(همان:7)
در فاصلۀ میان سالهای1907 تا 1911،او در سمت استادی دانشگاه ژنو به تدریس دورۀ زبان شناسی عمومی پرداخت. شاگردان و دانشجویان و همکارانش بعد از مرگ وی تصمیم گرفتند با جمع آوری یادداشتهای دانشجویان کتابی فراهم کنند ،چرا که درسهای سوسور نباید به دست فراموشی سپرده می شد. و به این ترتیب آن کتاب را “زبان شناسی عمومی نامیدند”.
«تأملات سوسور در باب نشانه و نظامهای نشانه ای ، مسیر مطالعۀ عام شیوه هایی را هموار میسازد که تجربیات آدمی در آنها سامان یافته اند.»(کالر،1390 :9)از آنجا که سوسور نشانه را در قالب زبان بررسی کرد، وی « زبان را نظامی از نشانه ها می نامد. به عبارتی دیگر، نشانه اتحاد صورت دلالت کننده(دال) با تصویری است که به آن دلالت می شود(مدلول).اگر چه ما از دال و مدلول به شکلی صحبت میکنیم که انگار این دو مستقل از یکدیگرند، ولی دال و مدلول صرفاً در حکم دو مؤلفۀ نشانه موجودیت می یابند. نشانه واقعیت مرکزی زبان است و به همین دلیل، برای تفکیک آنچه اصلی و بنیادی است از آنچه ثانوی یا فرعی به شمار می رود، باید ابتدا به طرح ماهیت نشانه پرداخت. » (همان :18)در فصل سوم بحث در باب طرح ماهیت نشانه و مختصات اصلی آن به طور مفصل ادامه می یابد.
با وجود اینکه نشانه ها در سنت فلسفی غرب جایگاه پژوهشی بالایی داشته است ، اما استخوان بندی نشانه شناسی مدرن با تکیه بر مطالعات و تفکرات سوسور پدید آمد . سوسور بر آن بود تا رشته زبان شناسی ساختارگرا را به عنوان یک رشته مستقل تثبیت کند و گسترش دهد. بر این اساس او معتقد بود که بنیانگذاری علم علائم نیز امکان پذیر است. در این خصوص ، نظرات او در ظهور ساختارگرایی و نشانه شناسی نقشی اساسی ایفا کرده و مقاصد و تلاش های آنها را بسیار روشن تر کرده و در عین حال ارتباط آنها را با مطالعه اشکال معاصر فرهنگ توده ای نمایان ساخته است.
سوسور نشانه را موضوعی «فیزیکی» و در عین حال «معنادار» می‌پندارد که‌ از ترکیب «دال» و «مدلول» شکل می‌گیرد. اندیشه های وی در باب زبان و نشانه زبانی از تقابل هایی مانند دال و مدلول ،جانشینی و همنشینی استوار اند.او سعی کرد زبان شناسی را از قلمرو محدودِ قرن 19 خارج بکند و چندین مسأله را مطرح می کند که هنوز در زبان شناسی اهمیت دارند و آنها عبارتند از :
• تمایز مطالعه تاریخی و توصیفی ،
• تمایز زبان و گفتار ،
• تمایز رابطه جانشینی و همنشینی ،
• تمایز سیستم و ارزش ،
اندیشه‌ها و عقاید سوسور در باب زبان و نشانه زبانی بر زنجیره به هم پیوسته‌ای از این دوگانی‌ها استوار است که روی‌هم رفته، تصویری منسجم و نظام‌مند از نشانه زبانی به‌ دست می‌دهند. صاحبنظران، در تمامی نظریات از رویکردهای سوسور نیز بهره برده اند. گرچه جایی او را نقد کرده اند اما بیشتر زمینۀ وسیع نظریات بقیه را تشکیل می دهد .در ادامۀ بحث در فصل سوم ، به الگوها و رویکرد سوسور به طور مفصل پرداخته خواهد شد و چار چوب نظری این پژوهش بر پایۀ نظریات سوسور استوار است.

2-2) تعریف واژگان اصلی
2-2-1) نشانه

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید