به نام خدا
معاونت پژوهش و فناوري
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين که عالبم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منضور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاء هيات علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي گرديم اصول زير را در انجام فعاليت هاي پژوهشي مد نظر قرار داده از آن تخطي نکنيم:
1- اصل برائت: التزام به برائت جويي از هر گونه رفتار غير حرفه اي و اعلام موضع نسبت به کساني که حوزه علم و پژوهش را به شائبه هاي غير علمي مي آلايند.
2- اصل رعايت انصاف و امانت : تعهد به اجتناب از هر گونه جانب داري غير علمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع در اختيار.
3- اصل ترويج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همکاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي که منع قانوني دارد.
4- اصل احترام: تعهد به رعايت حريم ها و حرمت ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقدو خودداري از هر گونه حرمت شکني.
5- اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان،حيوانونبات) وساير صاحبان حق.
6- اصل رازداري: تعهد به صيانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمآنها و کشور وکليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق.
7- اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقتو وفاداري به آن و دوري از هر گونه پنهانسازي حقيقت.
8- اصل مالکيت مادي و معنوي : تعهد به رعايت کامل حقوق مادي و معنوي دانشگاهو کليه همکاران پژوهش.
9- اصل منافع ملي : تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه کشور در کليه مراحل پژوهش.
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد دامغان
دانشکده علوم زيستي، گروه زيست شناسي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc) در رشته زيستشناسي
گرايش علوم جانوري- بيوسيستماتيک
عنوان:
بررسي خصوصيات زيستي جنس ماده مارمولک جکوي دم پخ بدرياگاي (Teratoscincus bedriagai) در استان سمنان
استاد راهنما:
دکتر ويدا حجتي
نگارنده:
فاطمه مجيبي
بهار 1393
سپاسگزاري
سپاس خداي را که سخنوران، در ستودن او بمانند و شمارندگان، شمردن نعمت هاي او ندانند و کوشندگان، حق او را گزاردن نتوانند. و سلام و دورد بر محمّد و خاندان پاك او، طاهران معصوم، هم آنان که وجودمان وامدار وجودشان است.
تقدير و سپاس بيپايان شايسته حضور محترم استاد عاليقدر و فرهيخته سرکار خانم دکتر ويدا حجتي فرزانه که با نکته هاي دلاويز و گفته هاي بلند ، صحيفه هاي سخن را علم پرور نمود و همواره راهنما و راه گشاي من در اتمام و اکمال پايان نامه بوده است.
همچنين از اساتيد محترم جناب آقايان دکتر عبدالحسين شيروي و دکتر مهدي نعيمي که زحمت داوري اين رساله را متقبل شدند، کمال تشکر و قدرداني را دارم.
از همکلاسي و دوست خوب و دلسوزم خانم مهسا ملک محمدي کلهرودي که بنده را در انجام اين تحقيق همراهينمودند؛ کمال تشکر و قدرداني را دارم.
از آقاي رضا بابابي سواسري که در جمعآوري نمونهها کمک شاياني به اينجانب نمودند سپاسگزاري مينمايم.
و با تشکر خالصانه و بيکران بر همدلي و همراهي و همگامي پدر و مادر دلسوز و مهربان که سجده ي ايثارشان گل محبت را در وجودم پروراندند و دامان گهربارشان لحظه هاي مهرباني را به من آموختند و سپاس و درود به بهترين برادر دنيا شهداد عزيزم.
باشد که اين خردترين، بخشي از زحمات آنان را سپاس گويد .
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده 1
فصل اول: مقدمه
1-1- مقدمه2
1-2- کلياتي در مورد خزندگان 4
1-3- منشا خزندگان 5
1-4- رده بندي خزندگان6
1-4-1-زير رده آناپسيدا (Anapsida)6
1-4-2-زير رده سيناپتوزوريا (Synaphtosauria)6
1-4-3-زير رده ايکتيوپترژيا (Ichthyoptergia)6
1-4-4-زير رده دياپسيدا (Diapsida)6
1-4-4-1-راسته رينکوسفاليا (Rhyncocephalia)7
1-4-4-2-راسته اسکواماتا يا فلسداران (Squamata)7
1-4-5-زيررده آرکئوزوريا (Archeosauria)7
1-4-6-زيررده سيناپسيدا (Synapsida)7
1ـ5ـ موقعيت تاکسونوميکي گونهي Teratoscincus bedriagai8
1-6- خصوصيات راسته اسکواماتا8
1-7- خصوصيات زير راسته سوسماران 9
1ـ8ـ خصوصيات خانواده جکونيده (Gekkonidae)10
1ـ9ـ مشخصات جنس Teratoscincus11
1ـ10ـ مشخصات گونهي Teratoscincus bedriagai12
1-11-گيرنده ها12
1-12-خاصيت اتوتومي يا خودبُري:13
1-13-تعيين جنسيت در سوسماران:14
1ـ 14 ـ دستگاه توليدمثلي ماده مارمولکها15
1ـ15ـ جغرافياي زيستي مارمولکهاي ايران16
1ـ16ـ اهداف تحقيق18
فصل دوم: مروري بر تحقيقات انجام شده
2-1- محققان خارجي19
2-2- محققان داخلي 21
فصل سوم : مواد و روشها
3ـ1ـ ايستگاه مطالعاتي24
3ـ2ـ لوازم مورد نياز براي جمعآوري نمونه27
3ـ3ـ روش جمعآوري نمونه27
3ـ4ـ مطالعات مورفومتريک28
3ـ5ـ مطالعات گامتوژنز28
3ـ5ـ1ـ صفات متريک و مريستيک در مطالعهي تخمدان29
3-5-2- مواد، لوازم و دستگاههاي مورد نياز براي مطالعات بافتي29
3ـ5ـ3ـ روش تهيه مقاطع بافتي از غدد تناسلي29
3ـ5ـ3ـ1- مرحلهي فيکس کردن (Fixation)29
3ـ5ـ3ـ2- مرحلهي آبگيري (Dehydratation)30
3ـ5ـ3ـ3- مرحلهي قالبگيري (Embeding)30
3ـ5ـ3ـ-4- مرحلهي آرائيدن (Trimming)30
3ـ5ـ3-5- مرحلهي برشگيري (Sectioning)30
3ـ5ـ3ـ6- مرحلهي پارافينزدايي (Dewaxing)31
3ـ5ـ3ـ7- مرحلهي آبدهي (Hydratation)31
3ـ5ـ3ـ8- مرحلهي رنگآميزي (Staining)31
3ـ5ـ3ـ9- مرحلهي چسباندن لامل (Mounting)31
3ـ5ـ3ـ10- مرحلهي عکسبرداري از لامها31
3ـ5ـ4ـ محاسبات ميکروسکوپي31
3ـ5ـ5ـ رفتار شناسي32
3-5-5-1- در اسارت32
3-5-5-2-در محيط32
3-5-16-رژيم غذايي32
3-5-6-1-در اسارت32
3-5-6-2-در محيط32
3-5-6-3-بررسي محتويات درون معده32
3-5-7-فلس شماري32
3-5-7-1-طريقهي شمارش فلس دور ميانهي شکم32
3-5-7-2-طريقهي شمارش فلس در لب پايين33
3-5-7-3-طريقهي شمارش فلس در لب بالا33
3ـ5ـ8ـ محاسبات آماري33
فصل چهارم: نتايج وبحث
4ـ1ـمرفولوژي34
4-2- زيستگاه36
4-3- اووژنز38
4-4- رفتار و فعاليت 64
4-5- تغذيه 68
فصل پنجم: نتيجهگيري
5ـ1ـ مرفولوژي76
5ـ2ـ زيستگاه77
5-3-سيکل توليد مثل 78
5-4-اووژنز81
5-5-رفتارو فعاليت84
5-6- تغذيه87
5-7- نتيجهگيري89
5ـ8ـ پيشنهادات89
منابع91
فهرست جدولها
عنوانصفحه
جدول 3ـ1ـ مشخصات جغرافيايي ايستگاههاي مورد مطالعه27
جدول 4ـ1ـ آمار توصيفي فلس ماده در T.bedriagai34
جدول 4ـ2ـ آمار توصيفي صفات ماکروسکوپي ماده در T.bedriagai47
جدول 4ـ3ـ بررسي صفات ميکروسکوپي تخمدان در T.bedriagai48
جدول 4ـ4ـ مقايسه صفات تخمدان راست و چپ در T.bedriagai49
جدول 4ـ5ـ آناليز واريانس (ANOVA) صفات ماکروسکوپي ماده در T.bedriagai50
جدول 4ـ6ـ آناليز واريانس(ANOVA)صفات ميکروسکوپي ماده در T.bedriagai51
جدول 4-7-حشرات مورد استفاده در رژيم غذايي T.bedriagai68
جدول 4-8- خصوصيات حشرات مورد استفاده در رژيم غذايي T.bedriagai68
فهرست نمودارها
عنوانصفحه
نمودار 4ـ1ـ ميانگين ± انحراف معيار وزن مادهها در ارديبهشت بالاترين ميزان را نشان ميدهد.52
نمودار 4ـ2ـ ميانگين± انحراف معيار طول بدن مادهها تغييرات معنيداري را نشان نميدهد.52
نمودار 4ـ3ـ ميانگين± انحراف معيار طول دم مادهها تغييرات معنيداري را نشان نميدهد.53
نمودار 4ـ4ـ ميانگين± انحراف معيار طول سر مادهها تغييرات معنيداري را نشان نميدهد.53
نمودار 4ـ5ـ ميانگين± انحراف معيار عرض سر مادهها تغييرات معنيداري را نشان نميدهد54
نمودار 4ـ6ـ ميانگين± انحراف معيار قطر تخمدان راست دراواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و ازخرداد دوباره کاهش مييابد.54
نمودار 4ـ7ـ ميانگين± انحراف معيار قطر تخمدان چپ از اواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و از خرداد دوباره کاهش مييابد.55
نمودار 4ـ8ـ ميانگين± انحراف معيار وزن تخمدان راست در اواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و سپس از خرداد دوباره کاهش مي يابد.55
نمودار 4ـ9ـ ميانگين± انحراف معيار وزن تخمدان چپ در اواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و سپس از خرداد دوباره کاهش مي يابد.56
نمودار 4ـ10ـ ميانگين± انحراف معيار قطر بزرگترين فوليکول تخمدان راست در اواسط ارديبهشت به بيشترين مقدار خود رسيده و سپس تا اواسط مرداد به تدريج کاهش مييابد.56
نمودار 4ـ11ـ ميانگين± انحراف معيار قطر بزرگترين فوليکول تخمدان چپ در اواسط ارديبهشت به بيشترين مقدار خود رسيده و سپس تا اواسط مرداد به تدريج کاهش مييابد.57
نمودار 4ـ12ـ ميانگين± انحراف معيار قطر کوچکترين فوليکول تخمدان راست در اواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و از خرداد دوباره کاهش مي يابد57
نمودار 4ـ13ـ ميانگين± انحراف معيار قطر کوچکترين فوليکول تخمدان چپ در ارديبهشت به اوج خود رسيده واز خرداد دوباره کاهش مي يابد.58
نمودار 4ـ14ـ ميانگين± انحراف معيار قطر فوليکولهاي تخمدان راست درارديبهشت به اوج خود رسيده و سپس تا اواسطمرداد کاهش مييابد.58
نمودار 4ـ15ـ ميانگين± انحراف معيار قطر فوليکولهاي تخمدان چپدرارديبهشت به اوج خود رسيده و سپس تا اواسطمرداد کاهش مييابد.59
نمودار 4ـ16ـ ميانگين± انحراف معيار تعداد فوليکولهاي تخمدان راست دراواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و سپس تا اواسط مرداد به طور يکنواخت کاهش مي يابد.59
نمودار 4ـ17ـ ميانگين تعداد فوليکولهاي تخمدان راست دراواسط ارديبهشت به اوج خود رسيده و سپس تا اواسط مرداد به طور يکنواخت کاهش مي يابد.60
نمودار 4ـ18ـ ميانگين± انحراف معيار تعداد تخم اويداکتي راست از اواسط ارديبهشت تا اواسط تير تغييري نشان نميدهد.60
نمودار 4ـ19ـ ميانگين± انحراف معيار طول تخم اويداکتي راست در اواسط ارديبهشت بيشترين ميزان را داشته،دراواسط خرداد کاهش يافته ولي دوباره در اواسط تير، افزايش مييابد.61
نمودار 4ـ20ـ ميانگين± انحراف معيار عرض تخم اويداکتي راست در ارديبهشت بيشترين ميزان را داشته و ازاواسط خرداد تا تير دوباره کاهش مي يابد.61
نمودار 4ـ21ـ ميانگين± انحراف معيار وزن تخم اويداکتي راست در ارديبهشت بيشترين ميزان را داشته واز اواسط خرداد تا اواسط تير کاهش مييابد.62
نمودار 4ـ22ـ ميانگين± انحراف معيار حجم تخم اويداکتي راست در ارديبهشت بيشترين ميزان خود را داشته و دراواسط خرداد کاهش يافته ولي دوباره در اواسط تير، افزايش مييابد.62
نمودار 4ـ23ـ ميانگين± انحراف معيار قطر لايه فوليکولي راست در ارديبهشت به اوج خودرسيده،از خرداد تا تير کمي کاهش يافته و در اواسط مرداد به کم ترين مقدار خود مي رسد.63 نمودار 4ـ24ـ ميانگين± انحراف معيار قطر لايه فوليکولي چپ در ارديبهشت به اوج خودرسيده،از خرداد تا تير کمي کاهش يافته و در اواسط مرداد به کم ترين مقدار خود مي رسد.63
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل3-1- جنوب شهرستان دامغان-روستاي يزدان آباد25
شکل3-2-جنوب شهرستان دامغان-روستاي حسن آباد25
شکل3-3-نمايي از جکوي دم پخ بدرياگاي در روستاي حسن آباد26
شکل 3ـ4ـ نقشهي ماهوارهاي از شهرستان دامغان26
شکل 3ـ5ـ نقشهي ايستگاههاي مورد مطالعه با مقياس 1:2500000027
شکل 4ـ1ـمشاهده فلس روي بدن در جکوي ماده35
شکل 4ـ2ـمشاهده فلس هاي بالا وپايين36
شکل 4ـ3ـم جنوب دامغان روستاي حسن آباد37
شکل 4ـ4ـ جنوب دامغان روستاي- صالح اباد37
شکل 4ـ5ـ جنوب دامغان روستاي -عليان38
شکل 4ـ6ـ نمونهي جوان T.bedriagai در 15تير40
شکل 4ـ7ـ تخمدان حاوي فوليکولهاي در حال رشد در 15 فروردين40
شکل 4ـ8ـ ماده ي بالغ حاوي دو فوليکول رسيده در 15 ارديبهشت41
شکل 4ـ9ـ مادهي بالغ حاوي يکفوليکول رسيده در 15ارديبهشت41
شکل 4ـ10ـ يک تخم اويداکتي در 15 ارديبهشت42
شکل 4ـ11ـ تخم تازه گذاشته شده (پوستهي خارجي هنوز نرم است) در 30 خرداد تحت شرايط اسارت در محيط تراريوم42
شکل 4ـ12ـ تخم تازه گذاشته شده (پوستهي خارجي هنوز نرم است) در 30 ارديبهشت در محيط طبيعي43
شکل4-13-يک تخمدان حاوي چند فوليکول در15خرداددر محيط ازمايشگاه43
شکل 4ـ14ـ مقطع عرضي تخمدان در 15 ارديبهشت. (بزرگنمايي 100x).44
شکل 4ـ15ـ مقطع عرضي تخمدان در 15 ارديبهشت.(بزرگنمايي 100x).44
شکل 4ـ16ـ مقطع عرضي تخمدان در 15 تير.(بزرگنمايي 100x).45
شکل 4ـ17ـ مقطع عرضي هسته حاوي هستکها در 15 خرداد. (بزرگنمايي 1000x).45
شکل 4ـ18ـ مقطع عرضي فوليکول در حال رشد در 15خرداد.(بزرگنمايي400x).46
شکل 4ـ19ـ لايه فوليکولي در فوليکول در حال رشد در15 خرداد. (بزرگنمايي 1000x).46
شکل 4-20-پنهان شدن جکوي دم پخ بدرياگاي در سوراخ هاي حفر شده توسط خودشان تحت شرايط اسارت در تراريوم65
شکل4-21- در آوردن زبان و تمييز کردن چشم ها توسط جکوي دم پخ بدرياگاي تحت شرايط اسارت در تراريوم65
شکل4-22- جکوي ماده در حال پوست اندازي در محيط آزمايشگاه66
شکل 4-23-نمونه ي ديگر از جکوي ماده در حال پوست اندازي در 15 تير محيط آزمايشگاه66
شکل4-24- رفتار جفت گيري در T.bedriagai تحت شرايط اسارت در تراريوم67
شکل4-25- نمونه اي از جکوي ماده در هنگام فعاليت در شب در محيط طبيعي67
شکل4-26- خانواده ي Tenebrionidae70
شکل4-27- خانواده Mantidae70
شکل4-28- خانواده Pyralidae71
شکل4-29- خانواده Acrididae71
شکل4-30- خانواده Sphecidae72
شکل4-31- خانواده Formicidae72
شکل4-32- خانوادهMyrmeleontidae73
شکل 4-33- شکار يک شيرمورچه توسط جکوي دم پخ بدرياگاي در محيط طبيعي، بلافاصله پس از گرفتن طعمه73
شکل 4-34- شکار يک شيرمورچه توسط جکوي دم پخ بدرياگاي در محيط طبيعي، بلافاصله پس از گرفتن طعمه از نماي نزديک74
چکيده
جکوي دم پخ بدرياگاي،تراتوسينکوس بدرياگاي 1متعلق به خانواده جکونيده2، شب فعال بوده و زيستگاه اصلي آن در ايران در استانهاي سيستان و بلوچستان، خراسان، سمنان، تهران و يزد ميباشد. در اين مطالعه که از 15 فروردين تا 15شهريور1392 روي خصوصيات زيستي اين گونه دراستان سمنان انجام شد، حدود 15 نمونه از 4 ايستگاه در روستاهاي حسن آباد، عليان، صالح آبادو يزدانآباد واقع در جنوب شهرستان دامغان به منظور مطالعات مورفومتريک و مريستيک با استفاده از دست و چراغقوه جمعآوري شدند. در طي ششماه، 30تخمدان بالغ مورد بررسيهاي بافتي و مورفومتريک قرار گرفتند. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان داد مادهها در اواسط فروردين، اووژنز خود را آغاز ميکنند. اووژنز اين گونه داراي مراحل غيرفعال، زردهسازي و تخم اويداکتي است. اووژنز در ارديبهشت به اوج خود رسيده و از اواخرتير به بعد کاملاً خاتمه مييابد. . تخمدانها زوج و کيسهاي بوده و از 3 تا 6 فوليکول در هر تخمدان موجود است که قطر آنها از 95/4 ميليمتر تا 78/24 ميليمتر ميباشد. لايه فوليکولي در اين مارمولک پليمورفيک و چندلايه است. قطر لايهي فوليکوليدر فوليکولهاي نارس از94/3 ميکرون تا02/4 ميکرون ميباشد. مطالعه بر روي مورفومتري جمعيتهاي اين گونه در نيمهي جنوبي شهرستان دامغان تفاوت معنيداري را بين اکثر جمعيتهاي آن نشان نداد. زيستگاه اين گونه در منطقه ي مورد مطالعه درنواحي بياباني يا نيمه بياباني خشك، در دشتهاي رسي، ماسه اي يا شني، تپههاي رسوبي آميخته با سنگريزه و شن، دشتهاي نمكي، با پوشش گياهي بوتهاي، درختچهاي و علفي، همچنين زمينهاي كشاورزي و بناهاي متروكه ميباشد. همچنين اين گونه از مارمولکها جهت فرارکردن از دست دشمن، به مخفيگاههاي خود بر روي تپههاي ماسهاي که به صورت شبکهاي به هم راه دارند ميروند. به دليل سرعت کند و عدم سيستم دفاعي خاص، به محض گرفتارشدن، ادراري از خود خارج ميکنند. فعاليت اين گونه با اتمام فصل زمستان و شروع گرما از اواسط فروردين آغاز و تا شهريور ادامه دارد. جکوها با تاريکشدن هوا و غروب افتاب از مخفيگاه خود خارج شده و شروع به فعاليت ميکنند. با رسيدن به اوج شب فعاليت آنها کم ميشود و مجددا از ساعت 3 بامداد تا روشن شدن هوا فعاليت آنها افزايش مييابد. اعضاي اين گونه داراي رژيم حشره خواري هستند.
کلمات کليدي: جکوي دم پخ بدرياگاي، تراتوسينکوس بدرياگاي، جکونيده، خصوصيات زيستي،
فصل اول
مقدمه
1ـ1ـ مقدمه
خزندگان به ويژه سوسمارها در بسياري از اكوسيستمها حلقههاي مهمي به شمار ميآيند و داراي ارزشهاي اکولوژيک خاص و مفيدي هستند اهميت آنها به عنوان قسمتي از زنجيره غذايي بسيار برجسته است.همچنين آنها از عوامل بازدارنده و كنترل كننده طغيان بسياري از موجودات آسيب رسان به شمار مي آيند وبا شكار حشرات و جانوران موذي نقش مثبتي براي كشاورزي دارند، بنابراين در حفظ تعادل اكوسيستم مفيد هستند. اين موجودات شاخصهاي زيستي تغييرات اكوسيستمي نيز به حساب مي آيند (حاجي قلي کمي وهمکارانش،1387 ).از طرفي ديگراثر خزندگان در کنترل حشرات و نرم تنان بقدري مهم است که درطرحهاي کشاورزي نبايد از اين عامل مهم غافل ماند.خزندگان به ويژه مارمولک ها ميزبان اوليهانواع لارو کرمها بخصوص نماتودها هستند. اين لاروها در دوره بلوغ انگل خطرناک حيوانات اهلي (بويژه گوسفند و بز) بشمار ميآيند . بعضي از انگلهايي که در بدن اين خزندگان ميزبان زندگي ميکنند ميتوانند حامل بيماريهايي براي انسان باشند. بعنوان مثال انگل ليشمانيا-تروپيکا 3 زخم آسيايي بوجودميآورد. گاهي مارمولکها ميتوانند در مهارکردن بيماريهاي که توسط حشرات ناقل ايجاد ميگردد عامل مفيد به حساب آيند. از جمله در جنوب، پشههاي مالاريا توسط سوسمارهاي بومي شکار ميشوند و يا بعبارت ديگراين خزندگان در کاهش پشه مالاريا نقش بسيار مؤثري دارند (محمد بلوچ، 1356 ).در برخي مناطق مانند عربستان، مردم از سوسمارها تغذيه ميکنند. پوست برخي سوسمارها در صنعت چرمسازي براي ساخت کيف، کفش، دستکش و کمربند استفاده ميشود. برخي از آنها بعنوان حيوانات خانگي استفاده ميشوند. از نظر زينتي نيز بسياري از سوسمارها بخصوص آفتابپرستها بخاطر تغيير رنگهاي زيبا جنبهي تزئيني و نمايشي دارند (رستگار پوياني، 2008)4. خزندگان از جمله زيستمنداني هستند كه بدليل حساسيت ويژه خود و تخريب زيستگاهايشان بيش از پيش آسيبپذير بوده و بعضي از گونههاي آن درخطر نابودي قراردارند . عليرغم اين نقش اكولوژيكي و تنوع زيستي خزندگان، سوسمارها كمتر مورد توجه قرارگرفته و آن گونه كه شايسته اهميت آنها است مطالعه درخور توجهي در مورد آنها در ايران انجام نيافته است (عليرضا داداشي و همکارانش، 1387). امروزه بخاطر جلوگيري از انقراض آنها، کشتن اين حيوانات، غيرقانوني اعلام شدهاست. فون خزندگان و بويژه مارمولكهاي ايران بسيار چشمگير و جالب توجه است.با شناخت صحيح گونههاي موجود در يك منطقهو ارتباطات بين گونهاي و فراگونهاي ميتوان از آسيبهاي فراوان يكه به محيط زيست وارد ميشود، جلوگيري نمود و از منابع مختلف به نحو بهتر و مطلوبتري بهرهبرداري کرد. جنس تراتوسينکوس متعلق به خانوادهي جکونيده ميباشد اين خانواده با داشتن100 جنس و 943 گونه در جهان و12جنس و 43 گونه در ايران جزو بزرگترين خانوادههاي مارمولک محسوب ميشود (رستگار پوياني، 2008).
خانواده جکونيده داراي بيشترين تعداد جنسهاي مارمولک ميباشد که اين گونه مانند بيشتر اعضاء اين خانواده شب فعال ميباشد (اندرسون، 1999)5. در محدوده پراكندگي وسيع اين جانور در ايران و مناطق مجاور، جمعيتهاي منطقهاي فراواني وجود دارند كه ممکن است حالت ايزوله داشته باشند. تاكنون مطالعات زيادي توسط دانشمندان داخلي و خارجي روي خزندگان ايران صورت گرفتهاست ولي در مورد جكوي دمپخ بدرياگاي بهدليل پراكنش محدود اط?عات چنداني دردست نيست و در حد گزارشات منطقهاي بوده است. بنابراين تمام موارد مورد مطالعه در اين تحقيق جديد بوده و ميتواند مورد استفاده دانشپژوهان داخلي و خارجي قرار گيرد (حجتي وهمکارانش،1388).
1-2- کلياتي در مورد خزندگان
واژهي رپتيليا 6که به ردهي خزندگان اطلاق ميشود در مورد اولين جانوراني است که توانسته‌اند زندگي در خشکي را بطور کامل تحمل نمايند. اين رده گروه کاملاً موفقي از مهرهداران هستند که تقريباً تمامي زيستگاههاي خشکي را به تصرف خويش درآوردهاند و يکي از ارکان مهم فون بيابانها محسوب ميشوند.اجداد خزندگان دوزيستان محسوب مي‌شوند.اولين خزندگان حدودا 340 ميليون سال پيش در دورهي کربونيفر ظاهر شدند 160 ميليون سال پيش در دوران مزوزوئيک (ژوراسيک و کرتاسه ) که به عصر خزندگان شهرت داشته است به اوج قدرت خود رسيدند. خزندگان جديد با پوست فلسدار و تخم کلئيدوئيک و ترشح اسيد اوريک مشخص ميشوند. تمام اين موارد به استقلال خزندگان از آب مربوط است. برخلاف دوزيستان همهي خزندگان به آب، براي نوشيدن و تخمگذاري به مقدار كم نياز دارند كه آن را از محلهايي كه آب باران تجمع يافته و ذخيره شده مانند شكافها، حفرات و زير زمين يا چگالش بخار هوا به صورت شبنم بر روي زمين يا روي بوتهها و سنگها، به دست ميآورند. اما غالباً آب مورد نياز بدن را از همان شكار خود تأمين ميكنند. بنابراين نيازهاي مربوط به آب را به حداقل رسانده و به آنها اين امکان را ميدهد که در مکانهاي خشکتر زندگي کنند. بسياري از خزندگان ميتوانند حرارت بدنشان را تقريباً ثابت نگه دارند. اين جانوران عمل فوق را با گرم کردن بدن در آفتاب يا دراز کشيدن در سايه براي سرد شدن بطور غريزي انجام ميدهند. به اين روش اکتوترمي ميگويند. اين فرايند با حالت اندوترمي که در پستانداران و پرندگان وجود دارد و به وسيله آن گرماي اضافي حاصل از سوخت و سازي را براي تثبيت دماي بدن مصرف مينمايند متفاوت است (زوگ و همکارانش،2001)7. اسکلت بدن آنها کاملا استخواني است. سطح بدن از پوست شاخي وخشک پوشيده شدهاست. جلد معمولاً داري پولک و غده پوستي است. غالباً دو جفت زائده حرکت در اين جانوران به چشم ميخورد. هر زائده پنج انگشت شاخي دارد که براي دويدن، خزيدن و يا بالا رفتن به کار ميرود. مثلا زوائد حرکتي لاکپشت آبي به صورت باله تغيير شکل يافتهاست. دست وپا در برخي از خزندگان بسيار کوتاه، در برخي استخواني و در برخي ديگر کاملا تحليل رفتهاست. قلبشان سه حفره‌اي است. دهليزها کامل و در بطنها ديواره مابين آنها کامل نيست. داراي گلبولهاي قرمز هسته دار، بيضي شکل و از دو طرف مقعر هستند. تنفس بوسيله شُش انجام ميپذيرد. جنين از چهار پرده آمنيون، کوريون، کيسه زرده و آلانتوئيس پوشيده مي‌شود خزندگان نسبت به پستانداران، نياز به انرژي کمتري دارند. و گاهي هفتهها با يک وعده غذايي زندگي ميکنند. لقاح داخلي است و معمولاً مقاربت انجام ميگيرد. از لحاظ جنينشناسي خزندگان از ماهيان و دوزيستان متمايز هستند. اغلب تخم گذارند و در بسياري از ان،ها جنسيت نوزاد توسط دمايي که جنين طي فرايند روي تخم خوابيدن در معرض آن قراردارند مشخص ميشود (کيابي، 1381 و لطيفي، 1379).
از 14 گروه خزندگان مزوزوئيک فقط 4 گروه از آنها باقيماندهاند که متعلق به 4 گروه لاکپشتان، تمساحها، رينکوسفالها و فلسداران ميباشند. امروزه حدود ???? گونه از خزندگان زنده وجود دارند.
گروه اول: مارها، سوسمارها و سوسمارهاي کرمي شکل از راسته فلسداران 8ميباشند که مي توان اين گروه را به صورت خزندگاني داراي بدن پوشيده از فلس دانست که منفذ کلواک عرضي دارند و اندام جفتگيري در آنها زوج ميباشد که از زمان انقراض خزندگان در دوران مزوزوئيک انشعاب پيدا کرده و گروههاي پراکنده و فراواني را به وجود آوردهاند.
گروه دوم: کروکوديلها ميباشند که حدود 200 ميليون سال است که بدون تغيير باقي ماندهاند و ممکن است سرانجام نسل آنها به دست بشر منقرض گردد.
گروه سوم: لاکپشتان هستند که گروهي قديمي بوده و از بدو به وجود آمدنشان تا کنون تغيير چنداني را متحمل نشده و مشابه خزندگان اجدادي خود ميباشند.
گروه چهارم: خزندگان باستاني هستند که امروزه فقط راستهي رينکوسفاليا 9بر جاي مانده است و فقط داراي يک نمونهاند که به تواتارا 10 يا اسفنودون 11 و يا هاتريا 12 شهرت دارد و فقط در بعضي از جزاير زلاندنو يافت ميشود (صديقي،1387).
1-3-منشاخزندگان
ايجاد گروه خزندگاني عني انشعاب آن باعث بنيان نهاده شدن گروه جديدي ازجانوران به نام آمنيونداران گرديد، که خزندگان اوليه و سيناپسيدها جز اجداد آنها محسوب ميگردد. اين جدمشترک را بعدها کوتيلوسور ناميدند. از تکامل اين جد مشترک گروه بزرگ خزندگان به وجود آمد که توانستند تمام مناطق را تسخير کنند امااين حادثه تا پايان کرتاسه ادامه داشت و پس از انقراض بزرگ کرتاسه تنها تعداد معدودي از خزندگان باقي ماندند (صديقي،1387).
1ـ4ـ ردهبندي خزندگان
مبناي رده بندي خزندگان بر اساس وجود يا عدم وجود تعداد حفره يا حفراتي در جمجمه13 معروف به پنجره گيجگاهي ميباشد.
بر اين اساس خزندگان به شش زير رده تقسيم مي شوند :
1-4-1-زير رده آناپسيدا 14
اعضاي اين زير رده به عنوان قديميترين خزندگان، فاقد پنجرهي گيجگاهي در جمجمه هستند. استخوان مربعي در آنها غير متحرک است و داراي دو راستهي کوتيلوزوريا و لاکپشتها 15 ميباشند.
1-4-2-زير رده سيناپتوزوريا 16
جمجمه از نوع پاراپسيد بوده و استخوان مربعي به جمجمه چسبيده است و در دوره پرمين تا کرتاسه ميزيستهاند. اشکال اوليه آنها خاکزي و سوسمارمانند بودهاند.
1-4-3-زير رده ايکتيوپترژيا 17
اين خزندگان دريازي و گوشتخوار بوده و بدني دلفين مانند داشتهاند که واجد يک باله پشتي نيز بودهاند. اندامهاي حرکتي پارو مانند و باله دمي بزرگ بوده است. داراي يک جنس به نام ايکتيوزوروس بوده که 9 متر طول داشته و از دوره ترياس تا کرتاسه ميزيسته است.
1-4-4-زير رده دياپسيدا18
اين زير رده داراي دو جفت سوراخ گيجگاهي جمجمه ميباشد. يک جفت در آرواره و جفت ديگر در بالاي جفت اول و به واسطه کمان استخواني از جفت اول جدا ميگردد. اين گروه سبب پيدايش تمام گروههاي ديگر خزندگان و پرندگان گرديدند. دياپسيدها گروهي از جانوران تتراپود هستند که در رکورد فسيلي حدود سيصد ميليون سال قبل و دورهي کربنيفر انتهايي ظاهر شدهاند که شامل تمام پرندگان، کروکوديلها، سوسمارها، مارها و تواتاراها ميباشد. سوسمارها فاقد يک جفت از منافذ فوق هستند، ولي بخاطر جد مشترکشان هنوز هم بعنوان دياپسيد در نظر گرفته ميشوند. فوقراستهي زندهي لپيدوزوريا گروه بزرگي از خزندگان امروزي را تشکيل دادهاند که داراي دو راسته مهم زير هستند:
1-4-4-1-راسته رينکوسفاليا :
خزندگاني شبيه به سوسمار بوده که اندامهاي حرکتي ضعيفي داشتهاند و تمام آنها بجز يک گونه به نام توآتارا (هاتريا)با نام علمي اسفنودون پانکتاتوس 19 از بين رفتهاند. توآتارا تنها بازمانده از يک گروه خزندگان ابتدايي است که بدون تغيير باقي مانده (فسيل زنده) و فقط در بعضي از جزاير زلاندنو يافت ميشود.
1-4-4-2-راسته اسکواماتا يا فلسداران :
اين راسته مارها و سوسمارها را شامل ميشود که موفقترين گروه خزندگان ميباشند و شامل سه زيرراسته سوسمارها يا مارمولکها 20 ، مارها 21 و سوسماران کرميشکل 22 ميباشند.
1-4-5-زيررده آرکئوزوريا 23
اين زيررده شامل کروکوديلهاي زنده، دايناسورها وتروسوريا 24ميباشد که در دوره ترياس بوجود آمده و در دوران مزوزوئيک فراوان بودهاند. کروکوديلها حدود 200 ميليون سال است که بدون تغيير باقي ماندهاند و ممکن است سرانجام نسل آنها به دست بشر منقرض گردد.
1-4-6-زيررده سيناپسيدا 25
خزندگان شبه پستاندار بودهاند. اين زير رده در دوره کربونيفر ظاهرشده و خزندگان غالب دوره پرمين بودهاند که عدهاي از آنها اجداد پستانداران را بوجود آوردهاند(يانگ،1981)26.
1ـ5ـ موقعيت تاکسونوميکي گونهي تراتوسينکوس بدرياگاي:
Domain: Eukaryota Whittaker & Margulis, 1978
Kingdom: Animalia Linnaeus, 1758
Subkingdom: Bilateria (Hatschek, 1888) Cavalier-Smith, 1983
Branch: Deuterostomia Grobben, 1908
Infrakingdom: Chordonia (Haeckel, 1874) Cavalier-Smith, 1998
Phylum: Chordata – Bateson, 1885 – Chordates
Cladus: Craniata
Subphylum: Vertebrata Cuvier, 1812
Infraphylum: Gnathostomata
Superclass: Tetrapoda Goodrich, 1930
Class: Reptilia (Laurenti, 1767)
Subclass: Diapsida
Infraclass: Lepidosauromorpha
Superorder: Lepidosauria
Order: Squamata Oppel, 1811
Suborder: Sauria (Lacertilia)
Infraorder: Gekkota
Family: Gekkonidae Boulenger, 1884
Subfamily: Gekkoninae
Genus: Teratoscincus (Nikolsky,1900).
Species: Teratoscincus bedriagai (Nikolsky,1900).
1ـ6ـ خصوصيات راسته اسکواماتا :
اسکوماتا شامل مارها، سوسمارها وسوسمارهاي کرمي شکل ميباشند که به راستهي فلسداران معروفند. سوسمارها از خويشاوندان مارها بوده و هر دو موفق‌ترين خزندگان جديد مي‌باشند.امروزه حدود ???? گونه از فلسداران زندگي ميکنند. قديميترين آن ها مربوط به دوره ژوراسيک است. پوست آنها با صفحات يا فلس‌هاي شاخي اپيدرمي پوشيدهشده و بصورت دورهاي پوستاندازي ميکنند و مفصلي، جمجمه و آرواره آنها را به هم متصل کردهاست که آنها را قادر به گرفتن شکارهاي بزرگترکردهاست، همچنين به آنها قدرت بيشتري براي گاز گرفتن ميدهد مي‌باشند. استخوان مربع27متحرك و جمجمه داراي قابليت حركت مي‌باشد . شكاف كلواك بصورت عرضي و افراد نر داراي يك جفت اندام جفت‌گيري مي‌باشند(شفيعي، 1377).
1ـ7ـ خصوصيات زيرراسته سوسمارها :
سوسمارها از نظر اندازه و شكل بدن متنوع‌ترين گروه از خزندگان جديد هستند.حدود 3750 گونه که در20 خانواده قرار دارند، داراي گسترش جهاني بوده و موفقترين خزندگان زنده را تشکيل ميدهند. اين زيرراسته از اندازه ? سانتي متر (جكوهاي پلنگي) تا حدود ?/? متر(اژدهاي كومودو) ديده ميشوند و از نظر چند خصوصيت تشريحي با ديگر گروه‌هاي خزندگان اختلاف دارند. اگر چه سوسمار‌هاي تيپيك برخي طرح‌هاي ابتدايي خزندگان را حفظ كرده‌اند، چنين فرم‌هايي به رينکوسفاليا نزديك مي‌باشند، اما برخي از آنها بخاطر تمايل به از دست دادن كمان گيجگاهي پائيني و تكامل استخوان مربع متحرك متفاوت مي‌باشند. برخي انواع اوليه بطور قابل ملاحظه‌اي تخصص يافته‌اند. اطلاعات در مورد انشعاب‌يابي سوسمارهاي اوليه هنوز كامل نيست(يانگ،1981). سوسمارها يكي از متنوع‌ترين گروه‌هاي موفق مهره‌داران ساكن بيابان‌هاي گرم دنيا هستند، مشكلات تعادل آب و تنظيم درجه حرارت مثل سطح پايين دسترسي به غذا مخصوص چنين نواحي است كه بوسيله سوسمارهاي بيابان بعنوان ويژگي‌هاي عمومي خزندگان بدون نياز به سازش‌هاي ويژه يا يك صفت اختصاصي فيزيولوژيكي براي گونه‌هاي بياباني حل شدهاست (شفيعي،1377).
بخش قدامي جمجمه سوسمارها بطور كامل استخواني نشدهاست، دو نيمه آرواره‌هاي پائين معمولاَ بطور غير متحرك بهم متصلند. كمربندهاي سينه‌اي و لگني يا حداقل بقايايي از كمربند لگني حتي در انواع بدون اندام حركتي ديده مي‌شود (ترنتيو،1961)28.تنفس نه تنها در اين زير راسته بلكه در كليه خزندگان ديگر، با شش صورت ميپذيرد. همگي خونسرد هستند و دماي بدن در آنها تابع دماي محيط است. نوزاد در بدو تولد به حيوان بالغ شبيه است. اين خزندگان عموماً به كمك تماس با منابع حرارتي، ميتوانند به مدت طولاني در طي روز دماي بدن خود را در سطح بالايي ثابت نگه دارند كه خود زمينه فعاليت و در واقع شكار در گونههاي روز فعال مثل آگاماها است. اگر چنان چه دماي بدن خيلي بالا برود، مثل ساعتهاي اوج گرمادهي آفتاب در ساعت هاي 12 تا15-14 بعد از ظهر، زير گياهان و يا درون حفرات و شكافها پناه خواهند برد. قدرت ديد در زمان هايپرترميك ( زماني كه خون و بدن در دماي بالاست )، در گونههاي روز فعال، بالا بوده كه علت آن هم جريان بيشتر خون و لذا خونرساني بهتر به سلولهاي گيرنده نوري و عصبي است. بعضي از اعضاي اين زيرراسته، دست و پا ندارند و نبايد آن ها را با مارها يكسان دانست. سوسمارهاي جديد انشعابات سازشي وسيعي را نشان مي‌دهند و شامل انواع خاكزي و درخت‌زي و حفار و نيمه آبزي مي‌باشند. اكثريت آنها گوشتخوار، اما تعدادي گياه‌خوار نيز وجود دارند (يانگ،1981). در مارمولکهايي که صدا توليد ميکنند، صدا در انتخاب جنس نقش دارد. جکوها داراي صدايي توسعهيافته هستند و صداي بعضي از آنها از فاصله 100 متري نيز شنيده ميشود. همچنين در مارمولکها، طلب جفت کردن همراه با حرکات و رفتارهاي خاصي ميباشد.. زير راسته مارمولکها تنوع بسيار جالبي دارند. اندام جاکبون که زوج است و در کام دهان قرار مي‌گيرد عضو جالبي است که مارمولک ها از ان در رديابي طعمه و دريافت جفت استفاده مي‌کنند. اين اندام به عصب بويايي مرتبط بوده و داراي بشره حسي است و در ارتباط نزديک با کانال غده اشکي بوده و احتمالا از ترشحات آن استفاده مي‌برد. ذرات رايحه‌دار و معطره يا بوهاي بخصوص را شناسايي نموده و بدين وسيله راهنماي جانور در طعمه‌يابي و جفت در زمان جفتگيري خواهد بود. اکثر مارمولکها تخمگذار وتعداديزنده زا و نيز جداجنس هستند .برخي سوسمارها اگر شرايط تخمگذاري مناسب نباشد فوليکولهاي بزرگ ايجاد شده را بازجذب مينمايند. اگر فوليکولهاي بزرگ، تخمکگذاري نکرده و بازجذب هم نشوند، غشاهاي فوليکول بالغ به يکديگر خواهند چسبيد و يک تودهي بزرگ زرده ايجاد خواهند کرد. اين توده ممکن است شکسته و تجزيه شده و تودهي زردهي آزاد ان نيز در سلوم ميتواند باعث ايجاد التهاب شديد و پريتونيتيز شود که در نهايت ميتواند منجر به بيماريهاي جدي و مرگ شود(جوين و همکارانش،1978)29.
1ـ8ـ خصوصيات خانواده جکونيده:
خانواده جکونيده از نظر اين که نمايانگر صفات اجدادي مارمولکها هستند قابل توجهاند. همچنين اين خانواده با داشتن 100 جنس و 943 گونه در جهان و 12 جنس و 43 گونه در ايران(رستگارپوياني و همکارانش،2008) جزو بزرگترين خانوادههاي مارمولک محسوب ميشود.تعداد زيادي از جنسهاي اندميک به اين خانواده تعلق دارند. تنوعات تاکسونوميکي در اين گروه بسيار زياد است که علت آن انعطافپذيري زياد آنها از نظر ريختي در امر سازش با محيط و زيستگاه است. پوست آنها نرم و داراي برجستگي (توبوکول) است. پولكها در سطح فوقاني بدن بندرت يکديگر را ميپوشانند. فاقد استخوان پوستي (استئودرم) منظم، فاقد پولكهاي متقارن روي سر هستند. استخوان ترقوه پهن و انتهاي داخلي آنها تشکيل يک حلقه را ميدهد. استخوان گونهاي حالت تحليلرفته داردو فاقد دندان ميباشند. دندهها بلند بوده و حلقههاي کم و بيش استخواني را در عرض ناحيه شکمي ايجاد ميکنند. دست و پا هميشه توسعه يافته و حالت 5 انگشتي وجود دارد. شکل انگشتان بسيار متنوع است. همهي آنها (بجز جنس آگامورا) هنگام خطر يا مواجه شدن با شکارچي، دم خود را از نواحي خاصي قطع کرده و دم قطع شده با حرکات خود به خودي حواس شکارچي را جلب ميکند تا جانور فرصت فرار پيدا کند. اين حرکات به واسطه بخشي هماهنگ کننده در نخاع درون دم کنترل مي شوند. سيگنالهايي که اين حرکات را کنترل ميکند از انتهاي دم آغاز شده و نشان ميدهد نوعي مرکز کنترل کننده در اين قسمت از اندام قرار دارد. چشمها معمولاً بزرگ، پوشيده از يک غشاء شفاف و فاقد پلکهاي متحرک بوده و مردمک (بجز در جنس پريتوروس) معمولاً عمودي است.بجز دو گونه در نيوزلند، همگي تخمگذارند سوراخ گوش کم و بيش آشکار است. جکوها بينايي بسيار قوي و شنوايي خوبي دارند که در حمله و توليدمثل از آنها استفاده ميکنند. جکوها در زمينهي ايجاد صداهاي کمپلکس که در رفتار اجتماعي آنها دخالت دارد، در بين مارمولکها بينظير هستند (مارسليني،1977)30. بجز دو گونه در نيوزلند، همگي تخمگذارند و نرها عموماٌ بوسيله تورم پايه دم و وجود منافذ راني يا پيش مخرجي از مادهها مشخص ميباشند. افراد اين خانواده در اکثر نواحي گرمسيري و نيمه گرمسيري دنيا يافت ميشوند ولي در نواحي هند و استراليا تنوع آنها بيشتر است(اندرسون،1999).
1ـ9ـ مشخصات جنس تراتوسينکوس:
تراتوسينکوس جنس کوچکي شامل 5گونه و3زيرگونه مي باشدوتنها جنس زيرخانواده جكونيده است كه استخوان انگو?ر خود را حفظ کرده است.همچنينفلس هاي بزرگ شبيه دايره از پشت به جلو در استخوان پس سر مشاهده مي شود.امروزه اين جنس را متعلق به زيرخانواده تراتوسينسينه31 ميدانند.برخي از افراد اين جنس از طريق قزاقستان و غرب چين به مرز درياي خزر راه مي يابند و برخي ديگر در مناطق جنوبي تر زندگي مي کنند که شامل: شرق شبه جزيره ي عرب، عمان، افغانستان و پاکستان مي باشد. به طور عمده اغلب اعضاء تراتوسينکوس شب فعال مي باشند و در تاريک ترين ساعات شب از مخفيگاه خود بيرون مي ايند و شروع به فعاليت مي کنند. اما برخي ديگردر طول روز تا زماني که هوا گرگ و ميش مي شود فعالند. همچنين سوراخ هايي به عمق 80 سانتي متر در زير زمين حفر مي کنند.در تابستان، دماي 30-25 درجه ي سانتي گراد دماي مناسب براي ان ها مي باشد. افراد اين جنس اکسيژن موجود در هوا را به طور مستقيم از طريق پوست خود دريافت مي کنند. همچنين جيرجيرک، کرم، ملخ، سوسک و لاروها غذاي مناسبي براي ان ها محسوب مي شود.البته وجود کلسيم و ويتامين در رژيم غذايي اين جانوران اجباري است.زمان جفت گيري در اين جنس با اغاز سال، هنگامي که دماي محيط افزايش مي يابد، شروع مي شود. در طول اين مدت وجود کلسيم اضافي براي جنس ماده بسيار مهم و حياتي است.اعضاي اين جنس در سال 2عدد تخم مي گذارند.تخم ها بايد در رطوبت نسبي40-30%خشک شوند (ولدکامپ،1758)32.
1ـ10ـ مشخصات گونهي تراتوسينکوس بدرياگاي
نام انگليسي Bedriagai Skin Gecko
نام فارسي:جکوي دم پخ بدرياگاي
محل پيدايش تيپ درايران:(زيرکوچ واقع در سيستان وبلوچستان)(رستگارپوياني،1369).
خصوصيات: چشمها بزرگ، مردمک چشم عمودي، فاقد پلک چشم، انگشتان باريک با چنگالهاي دراز و مسطح، داراي حاشيه هاي ريشه دار يا شانه مانند، سطح شکمي پوشيده از فلسهاي دانه اي ريز، فاقد منافذ راني و مخرجي، فلسهاي درشت بر روي پشت که تا پشت ناحيه شانه ها امتداد دارد ( نه جلوتر)، ناحيه گردن پوشيده از فلسهاي دانه ايي ريز، فلسهاي شکمي مساوي و يا تقريبا کوچگتر از فلسهاي پشتي، حدود 52-36 فلس دور بدن، لب بالا 11-9فلس، لب پائين 10-9فلس، در 3/1 انتهايي دم داراي صفحات پولکي درشت.(اندرسون،1999).
الگوي رنگ بدن: سطح پشتي خاکستري روشن، حنايي روشن يا كرم؛ سر با يك اثر هلالي شكل قهوه اي از چشمها تا پشت سر؛ نوار عمودي تيره روي پوزه، زير چشم و روي ناحيه گوش؛ پشت با چهار يا پنج اثر 8 شكل قهوه اي كه نوك آنها به سمت دم که در بالغها روشن تر و بريده بريده تر است؛ دم با دو يا سه نوار قهوه اي، كه در بالغها روشن تر و نامشخص تر مي شوند؛ اندامهاي حركتي بدون طرح تيره؛ ناحيه شكمي سفيد(اندرسون،1999).
پراکنش جهاني: بيابان هاي شمال و شرق ف?ت مركزي ايران، سيستان و نواحي بياباني جنوب افغانستان تا قندهار پراكنش دارد(اندرسون،1999).
عادات و رفتار: اين گونه شب فعال بوده ودرخاکهاي رسي يا اهکي شور و اغلب نزديک به بوته هاي Tamarix زندگي مي کنند. همچنين داراي رژيم حشره خواري هستند و در زيستگاه طبيعي از مورچه و انواع سوسكها تغذيه ميكند (حجتي وهمکارانش،1388).
1-11-گيرنده ها
چشم ها اصلي ترين اندام حسي در سوسماران است. چشم اين جانوران به مراتب بهتر از جانوران بدون آمنيون قدرت تجزيه و تفکيک دارد ولي در حد حساسيت پرندگان وپستانداران نيست. شکل مردمك و حالت چشم در سوسماران، بسته به اين كه زمان فعاليت و غذايابي ان ها در روز صورت مي گيرد يا در شب متفاوت است . در بسياري از خزندگان، پرده اي به نام پلك سوم ديده مي شود كه به سرعت روي چشم كشيده مي شود، قرنيه را تميز و حفاظت مي كند که تنها در اعضاي خانواده ي جکونيده و مارها ديده نمي شود.اين دو گروه نه تنها پلك سوم ندارند، بلكه پلك هم ندارند در عوض يك پوست شفاف به نام عينك روي قرنيه به صورت ثابت كشيده شده است. قرينه با انحناي خود عمل انعکاس نور را به عهده دارد شبكيه كه داخلي ترين لايه چشم در هر جانور با حدقه چشم كامل است، داراي سلول ها گيرنده نوري استوانه اي و مخروطي مي باشد. انواع مخروطي توانايي ديدن رنگ ها و جزييات ظريف اشيا را به جانور داده، در نور قوي بيشتر تحريك مي شوند و لذا در گونه هاي روزفعال يا روزشكار تراكم بيشتري داشته و بارزترند و بنابراين جانور را قادر به تميز دادن رنگها ميكنند. سلول هاي مخروطي كه تراكم زيادي به خصوص در چشم لاكپشتان دريايي و بسياري سوسمارها دارند، در تعيين نور پُلاريزه ايفاي نقش مي نمايند. به طور كلي خزندگان با مردمك چشم گِرد، معمولاً روزفعال بوده و احتمالاً قادر به تشخيص رنگ هاي زرد، قرمز، آبي و سبز نسبت به رنگ هاي نوع تيره هستند. سلول هاي استوانه اي در نور كم و ضعيف بيشتر تحريك مي شوند و تراكم زيادي در شبكيه ي چشم مارها و جكوها دارند و تصوير سياه و سفيدي دست بر روي چشم ان ها نمايان مي شود. ظاهر مردمك چشم در گونه هاي شب فعال به صورت عمودي، در گونه هاي روزفعال به صورت افقي و در هميشه فعال ها هم به صورت گرد،افقي و عمودي ديده مي شود. قدرت بينايي در جكوها را با گربه ها قابل مقايسه مي دانند. ولي مارها نسبت به ان ها به ميزان زيادي قدرت ديد كمتري دارند)يانگ،1981).
1-12-خاصيت اتوتومي يا خودبُري
در برخي سوسمارها در هنگام خطر يا مواجه شدن با شکارچي دم از نواحي خاصي قطع شده و دم قطع شده با حرکات خود به خودي حواس شکارچي را جلب ميکند تا سوسمار با اين فرصت به دست آمده بتواند فرار کند مهره‌هاي دمي اغلب گونه‌هاي مارمولك‌ها، كاملاً استخواني نشده است. هنگامي كه قسمتي از دم در اثر حادثه‌اي از دست برود، دو مرتبه ترميم مي‌گردد. پوست اين جانوران معمولاً انعطاف‌پذير بوده و به سستي به بدن مي‌چسبد. پولك‌هاي جلدي به صورت رديف‌هاي طولي، عرضي يا مورب به چشم مي‌خورد. گونههاي متعددي از سوسمارها نه تنها قادرند براي گيج کردن مهاجمان دم خود را از بدن جدا کنند بلکه حرکات دم آنها پس از جدا شدن نشان ميدهد اين عضو از اندام سوسمارها داراي ذهن مخصوص به خود است. محققان کانادايي دانشگاه کلگري دريافتند دم جدا شده سوسمارهاي لئوپارد تنها از واکنشهاي مداوم و ريتم دار برخوردار نيست بلکه داراي حرکات پيچيدهاي مانند حرکات پرشي تا ارتفاع



قیمت: تومان


پاسخ دهید